Wiara

Pielgrzymkowy kalejdoskop

W ubiegłym roku wzięło w nich udział 141 tysięcy osób, które szły w 260 grupach. To kilka tysięcy więcej, niż zamieszkuje na przykład Kalisz. Gdyby postawić wszystkich uczestników pieszych pielgrzymek na Jasną Górę w 2010 roku obok siebie, a przy tym wyznaczyć każdemu obszar 1 metra kwadratowego, zajęliby prawie całą powierzchnię Częstochowy.

Jasnogórskie inspiracje

fot. Andrzej Niedźwiecki

Chrześcijanie na całym świecie organizują piesze pielgrzymki do sanktuariów. Przemierzają pątnicze szlaki m.in. do Asyżu (Włochy), Chartres, Mont-Saint-Michele (Francja), Mariazell (Austria), tygodniami pielgrzymują – np. do Santiago de Compostela (Hiszpania). Ale tak liczne pielgrzymki idące w zorganizowanych grupach, zmierzające do jednego celu ze wszystkich stron kraju, w podobnym czasie – to zjawisko wyjątkowe, nie tylko w świecie chrześcijańskim.
„W światowej literaturze przedmiotu piesze pielgrzymki na Jasną Górę są porównywane przede wszystkim do wędrówek wyznawców islamu do Mekki, ze względu na tradycję i zasięg przestrzenny” – wyjaśnia profesor Antoni Jackowski z Uniwersytetu Jagiellońskiego, geograf religii i turyzmu. I dodaje: „Wiele z europejskich pieszych pielgrzymek, nawet tych o wielowiekowej tradycji, zaniknęło w postindustrialnej Europie, a potem się odrodziło, dzięki inspiracji jasnogórskimi tradycjami. Tak było na przykład z pieszą pielgrzymką z Paryża do Chartres albo z Wiednia do Mariazell. Te idee dotarły z naszej Częstochowy nawet na kontynenty zamorskie, gdzie piesze pielgrzymki nie miały prawie żadnej tradycji (do Stanów Zjednoczonych i Australii)”.

Wielobarwne tłumy

fot. Andrzej Niedźwiecki

„Idziemy na audiencję do Królowej, dlatego włożyliśmy takie eleganckie stroje” – wyjaśnia Piotr Waszkiewicz, bibliotekoznawca i publicysta, z warszawskiej grupy tradycji łacińskiej. Jej członkowie w białych bluzkach, koszulach i krawatach wchodzą na Jasną Górę. Śpiewają przy tym stare pieśni polskie i łacińskie, niosą biało-czerwone chorągwie. Obok nich idzie grupa salezjańska – pątnicy ubrani na kolorowo, przy brzmieniach gitar głośno śpiewają wesołe piosenki oazowe.
Pielgrzymki są tak różnorodne jak Kościół: łączą rozmaite duchowości (swoje grupy mają dominikanie, salezjanie, pauliści i wiele innych zakonów) i profesje (jest pielgrzymka nauczycieli, strażaków, międzynarodowa pielgrzymka wojskowa). Niepełnosprawni, np. na wózkach, podążają albo z grupami diecezjalnymi, albo ze Stowarzyszeniem Niepełnosprawnych. Ksiądz Andrzej Szpak, legendarny duszpasterz hipisów i młodzieży ze środowisk subkulturowych, co roku z innego miasta wyrusza na pątniczy szlak z tzw. Młodzieżą Różnych Dróg. Osoby o bardziej pogłębionej duchowości chętnie wybierają grupy pokutne, zwane żartobliwie katorżnikami.
„Taka grupa powstała u nas jako przeciwwaga dla tych osób, które dopiero uczyły się pielgrzymować” – mówi ksiądz Aleksander Radecki z Wrocławia, wieloletni przewodnik pokutników.
Ci, którzy z różnych powodów (kłopotów zdrowotnych lub braku urlopu) nie mogą wyruszyć na szlak, nie muszą rezygnować z udziału w pielgrzymce – są grupy duchowego uczestnictwa cieszące się niemałą popularnością. Wiele z tych osób dojeżdża na pielgrzymkę, by przejść chociaż kilka etapów z pątnikami lub razem z nimi wejść na Jasną Górę.
„Pielgrzymka to taka Polska w miniaturze – wyjaśnia ksiądz Radecki. – Na pątniczym szlaku są poruszane tematy, którymi żyje nasz kraj. Widać to w sposobie ubierania się, w modlitwie, w śpiewie, w zdobyczach techniki. Pokaż mi pieszą pielgrzymkę na Jasną Górę, a powiem ci, co się dzieje w Polsce”.

Znak sprzeciwu

Już na początku XV wieku na Jasną Górę przybyło kilkadziesiąt pieszych grup, a od  XVII wieku pielgrzymki do Częstochowy uważano za tak ważną praktykę religijną, że nikt nie miał odwagi zakazywać uczestniczenia w niej chłopom pańszczyźnianym. W tym samym stuleciu wytyczano szlaki pątnicze, m.in. z Krakowa, Warszawy, Kalisza i Żywca. W czasie rozbiorów ruch pielgrzymkowy został poważnie ograniczony, jednak zaborcy go nie zakazali, ze względów politycznych (chociaż nazywali Matkę Bożą Częstochowską główną rewolucjonistką). Do dramatycznej sytuacji doszło w 1792 roku koło Woli Mokrzeszowskiej, gdzie wojska pruskie wymordowały niemal wszystkich pielgrzymów z Warszawy. Przemierzający ten szlak zawsze zatrzymują się przy grobach pątniczych przypominających i o religijności, i o patriotyzmie poległych.
„Pielgrzymki przyczyniały się w znacznym stopniu do podtrzymania tożsamości i jedności narodowej – wyjaśnia prof. Jackowski. – Tak było podczas II wojny światowej, gdy – jako jedyna – szła co roku na Jasną Górę pielgrzymka warszawska, i w czasach komunistycznych (stosunek władz do pielgrzymek nigdy nie był przychylny i zmieniał się w zależności od uwarunkowań politycznych i społecznych, a do lat 70. piesze pielgrzymowanie ograniczało się w zasadzie do Warszawy i Łodzi). Na przełomie lat 70. i 80. XX wieku patriotyczne motywacje pątników były równie silne jak religijne. Udział w pielgrzymkach diecezjalnych (organizowanych na wzór warszawskiej) stał się formą protestu przeciwko panującemu reżimowi, stanowi wojennemu i represjom politycznym”.

Droga jak życie

fot. Andrzej Niedźwiecki

Aldona i Paweł – jak wielu małżonków – poznali się właśnie na pielgrzymce, a teraz chodzą na nią razem z dziećmi. Jedna z pątniczek wyprosiła ocalenie małżeństwa, które już prawie się rozpadło. Jasio Pawiński tu rozpoczął walkę z białaczką i doświadczył ogromnego wsparcia pątników. Ojciec Martin Lehončák ze Słowacji, podobnie co najmniej 17 jego rodaków, właśnie na pielgrzymce odkrył swoje powołanie zakonne.
W zeszłym roku prowadził XX Pielgrzymkę z Vranova nad Topl’ou, w której przeważają Słowacy. Aby dotrzeć do Królowej Polski, w ciągu dwóch tygodni muszą pokonać aż 400 kilometrów. Obcokrajowcy chodzą także w pielgrzymce z Trnavy na Słowacji i z Bystrzycy koło Hostyna (Czeskie Morawy). Poza tym co roku przyjeżdża 10-15 tysięcy obcokrajowców z 25 krajów, by podążać na Jasną Górę wraz z polskimi grupami.
„Szczególnie mocno przeżywają pielgrzymowanie cudzoziemcy z krajów zlaicyzowanych – tłumaczy Piotr Waszkiewicz z grupy tradycjonalistów, do której przyłączają się obcokrajowcy. – Wśród wielu katolików, dumnych ze swojego wyznania, wiara cudzoziemców odzyskuje świeżość”.

Duchowy fitness

fot. Andrzej Niedźwiecki

Pielgrzymkowa codzienność: ci sami ludzie (niby sobie obcy, ale jednak bliscy, ponieważ łączy ich wspólny cel), wyczerpujący marsz, nabożeństwa, posiłki, odpoczynek, noclegi – obrazy zmieniają się jak w kalejdoskopie. Tłum klęczący na boisku rozgrzanym jak patelnia, w skupieniu słuchający rozważań Drogi Krzyżowej. Pątnicy, zmęczeni upałem i wielogodzinnym marszem, odpoczywają: jedni jedzą, drudzy leżą z nogami wyciągniętymi do góry, opartymi o drzewo (przeważnie bez butów, bo trzeba dać odpocząć stopom), jeszcze inni zmieniają opatrunki na obolałych nogach. Msza Święta odprawiana wśród łanów zbóż, przy prowizorycznym ołtarzu, i gromki śpiew pątników, niesiony przez echo gdzieś daleko, ponad polami. Tak jak wieczorne odgłosy przyjęcia weselnego, które odbywa się po ślubie zawartym podczas pielgrzymki. Pątnicy czerpią skądś siłę do zabawy, mimo wyczerpującej całodziennej wędrówki...
„Niektórych rzeczy nie sposób przewidzieć. Pielgrzymka często zaskakuje – mówi ksiądz Radecki. – Przede wszystkim radością wyznawania wiary”.
Są prelekcje na interesujące tematy, jest możliwość rozmowy z kapłanem i przystąpienia do sakramentów, wśród których najmocniej przeżywa się chyba spowiedź.
„Stare pielgrzymkowe hasło głosi: «Tylko Szwedzi szli na Jasną Górę bez spowiedzi. I nie doszli» – żartuje ksiądz Radecki. – Niektórzy uczestniczą w pielgrzymce właśnie po to, żeby się dobrze wyspowiadać. Chcą się fizycznie pomęczyć, odczuć na własnej skórze trud wędrówki i ofiarować go jako zadośćuczynienie”.
Ksiądz Zbigniew Suchy, kierownik Pieszej Pielgrzymki Przemyskiej, w jednym z wywiadów mówi o kształtowaniu się w pielgrzymkowych pokoleniach języka wiary, którym łatwiej im werbalizować własne przeżycia związane z wiarą i zadawać pytania.

fot. Andrzej Niedźwiecki

Lekarstwo na pośpiech

Profesor Antoni Jackowski uważa, że piesze pielgrzymowanie stało się potężnym, choć nieformalnym czynnikiem integracji społecznej, kulturowej, pokoleniowej i ponadpokoleniowej, europejskiej, a w drodze wytwarza się poczucie swoistej wspólnoty: zarówno religijnej, jak i społecznej oraz narodowej.
„Współczesne czasy, pełne niepokoju związanego z sytuacją ogólną i osobistą, cywilizacyjnego szumu środków przekazu; wyścig szczurów, który zaczyna się już w szkole podstawowej, a kończy dopiero w chwili przejścia na emeryturę, brak warunków do wyciszenia się w życiu codziennym – wylicza prof. Jackowski. – To wszystko sprawia, że udział w pieszej pielgrzymce na Jasną Górę stanowi dziś jedną z nielicznych możliwości wewnętrznego odrodzenia się. Mimo męczącej, pełnej niewygód wędrówki pielgrzym nabiera sił wewnętrznych do sprostania rzeczywistości”.



Pielgrzymkowe ciekawostki
»    Do najliczniejszych w 2010 roku należały pielgrzymki: tarnowska – 9600 osób, warszawska – 9000, krakowska – 8600.
»    Ponad 50 grup wędruje pieszo do Matki Bożej Częstochowskiej i z powrotem, m.in. z Kalisza, Łodzi, Górnego Śląska.
»    Piesi pielgrzymi stanowią obecnie 5% wszystkich pielgrzymów odwiedzających Jasną Górę. Stawia to ten ośrodek na jednym z czołowych miejsc na świecie.
»    Najstarsze pielgrzymki
»    Polsce to pielgrzymka kaliska (od 1637 roku) i warszawska (obchodzi w tym roku trzechsetlecie istnienia).
»    Oprócz pielgrzymów pieszych do duchowej stolicy Polski przybyło ponad 3000 osób
»    62 pielgrzymkach rowerowych, 193 osoby w 11 pielgrzymkach biegowych, 45 osób w pielgrzymce konnej i 60 w pielgrzymce na rolkach (nie licząc pielgrzymów zmotoryzowanych).