Familijna rozmowa

Świat w obiektywie

fot. Maksymilian Rigamonti / REPORTER

»    Urodził się Pan w Londynie, tam też poznali się Pana rodzice. Historia bardzo wpłynęła na ich losy…
Mama pochodziła z Łucka na Wołyniu, a tata – ze Lwowa. Ojciec na początku wojny przedostał się do Francji i wstąpił do wojska. Mama, która przed wojną pracowała w Polskiej Agencji Telegraficznej w Warszawie, wyjechała z rządem polskim jako stenotypistka. Liczyła na szybki koniec wojny i powrót do domu, ale resztę życia spędziła w Londynie. Po wojnie poznała ojca i założyli rodzinę.

»    Jak zapamiętał Pan rodziców?
Kiedy się urodziłem, mój ojciec miał już 44 lata. Nie był typem ojca – kumpla, zapamiętałem go jako bardzo stanowczego i dość surowego. Dużo pracował i wracał do domu zmęczony, ale interesował się sprawami dzieci. Mamę cechowało niezwykłe ciepło. Prowadziła dom otwarty, chętnie przychodzili do nas zarówno przyjaciele rodziców, jak i rówieśnicy moi i siostry.

»    Kiedy rodzice zdecydowali się po raz pierwszy odwiedzić Polskę?
W 1963 roku. Tata, który przed wojną był prokuratorem w Wilnie, miał pewne obawy, ale nie spotkały go żadne nieprzyjemności – dziesięć lat wcześniej, za czasów Stalina, mogłoby być gorzej.

»    Jak wspomina Pan tamten pobyt?
Miałem 13 lat i już interesowałem się fotografią – robiłem prostym aparacikiem beznadziejne zdjęcia. Moja polszczyzna pozostawiała wiele do życzenia. Co prawda w domu mówiliśmy po polsku, ale zdecydowanie lepiej posługiwałem się angielskim. W kolejne podróże do Polski wybierałem się już sam.

»    Kiedy zamieszkał Pan w Polsce?
Skończyłem studia w London College of Printing i chciałem być fotografem. Do Polski przyjechałem w 1973 roku, żeby odwiedzić dziewczynę, w której się zakochałem. Miałem tutaj być tylko kilka miesięcy, ale zostałem do dzisiaj.

»    Od kilkudziesięciu lat zajmuje się Pan zawodowo fotografią. Pamięta Pan okoliczności, w których powstawały te najważniejsze zdjęcia?
Trochę mi smutno, gdy sobie uświadamiam, ile czasu minęło. Pamiętam swoje zdjęcia, ale czasami gdy chcę coś dokładnie odtworzyć, pojawia się czarna dziura. Na szczęście zachowałem kalendarze, w których zapisywałem swoje plany: lakonicznie, bez głębszych przemyśleń. Te notatki niedawno bardzo mi się przydały  podczas pisania książki.

»    W sierpniu 1980 roku skrócił Pan urlop w Szwecji. Coś Pan przeczuwał?
Jeździliśmy wtedy po Szwecji starym volkswagenem busem. Miałem sygnały, że coś ważnego zaczyna dziać się w Polsce, a zależało mi, by być na miejscu. Wróciliśmy więc do kraju wcześniej, niż planowaliśmy.

»    Weszliście do stoczni jako pierwsi zachodni dziennikarze…
Po dłuższych pertraktacjach wpuścili mnie jako tłumacza brytyjskiego korespondenta Michaela Dobbsa, ale powiedzieli, że nie mogę fotografować. Myślałem: tu tworzy się historia, a ja nie mogę tego rejestrować? Zrobiłem kilka zdjęć – żałuję, że nie więcej. Gdy wyszedłem na zewnątrz (miałem sygnały, że strajk się kończy), zatrzymała mnie straż stoczniowa. Byłem przerażony – strajk w Polsce był czymś nietypowym, a ja siedziałem w pokoju z panami, którzy zastanawiali się, co ze mną zrobić, konsultowali się w tej sprawie nawet z Warszawą. Bałem się, że obcokrajowca i fotografa mogą oskarżyć o szpiegostwo. Przecież obowiązywał zakaz wejścia na teren stoczni. Wtedy ten strach był czymś realnym.

»    Stan wojenny wielu ludziom w świecie kojarzy się z Pana zdjęciem: na pierwszym planie czołg i żołnierze, a w tle kino Moskwa z plakatem filmu Coppoli pod wymownym tytułem Czas apokalipsy. Czy już wtedy czuł Pan, że dzięki tej symbolice to może być ważne zdjęcie?
Nie było tu kalkulowania. Wiedziałem, że to wymowna zbitka symboli. Robiłem to zdjęcie z okna jednej z kamienic przy ulicy Puławskiej. Drzwi do klatki schodowej były otwarte, więc wszedłem i sfotografowałem – najpierw kino z plakatem, a następnego dnia uchwyciłem jeszcze na tym tle żołnierzy
i pojazd opancerzony, który przejeżdżał ulicą Puławską.

»    Ostatnio zajmuje się Pan fotografią społeczną: robił Pan zdjęcia osobom z zespołem Downa i ich bliskim, a także niepełnosprawnym intelektualnie podczas pracy. Co spowodowało tę zmianę?
Trochę się wypaliłem podczas wieloletniej intensywnej pracy dla „Newsweeka” i „Time’a”. Ciągłe podróże zaczęły mi ciążyć. Tematyką społeczną zająłem się 11 lat temu. Zaproponowało mi to Stowarzyszenie „Bardziej Kochani” zajmujące się osobami z zespołem Downa i ich bliskimi. Nie wiedziałem, jak podejść do tematu, chciałem uniknąć dosłowności… Niedawno spotkałem matkę i ojca Staszka – jednego z bohaterów wystawy „Listy do syna”, która do dziś jest prezentowana w różnych miejscach w Polsce. Ten chłopiec miał niespełna roczek, gdy go fotografowałem, a teraz jest uśmiechniętym czterolatkiem. Miło mi było zobaczyć, jak się rozwija. A Daniel Krajewski, któremu zrobiłem zdjęcie do cyklu „Tabu. Portrety nie portretowanych”, sprawdza się dziś jako aktor. Dumni rodzice zaprosili mnie na jego przedstawienie. Te zdjęcia są ważne, nie tylko dla mnie: mają skłonić ludzi do refleksji, zwrócić ich uwagę na problemy innych.

»    Jak się Panu podoba dzisiejsza Polska?
Lubię Polskę i zawsze ją lubiłem. Bronię jej czasami bardziej niż Polacy, którzy się tu urodzili, i mówią, że mają wszystkiego dosyć. Kraj jest w porządku, ale politycy niepotrzebnie fundują nam piekło.

»    Jak często odwiedza Pan Anglię?
Już coraz rzadziej, raz na rok. Jeżdżę tam jako Polak z polskim paszportem. Coraz mniej mnie tam ciągnie. Rodzice już nie żyją, została siostra i trochę znajomych. Nie chciałbym jednak tam mieszkać. Według mnie miasto z 8-10 milionami ludzi nie nadaje się do życia. U nas z Ursynowa czy Mokotowa na Żoliborz można się przedostać w ciągu dwudziestu minut, jeśli nie ma korków. W Londynie to nie do pomyślenia. Z zachodu na wschód czasem jedzie się prawie cały dzień!

Chris Niedenthal urodził się w 1950 roku w polskiej rodzinie w Londynie. W 1973 roku przyjechał do Polski. Na początku lat 80. współpracował z amerykańskim tygodnikiem „Newsweek”, a od 1985 roku  – z „Time’em”, dla którego robił reportaże z Europy Wschodniej i Centralnej.  W 1986 roku za portret węgierskiego przywódcy Jánosa Kádára otrzymał nagrodę w konkursie World Press Photo. Współpracował także z niemieckim tygodnikiem „Der Spiegel”. Od kilkunastu lat zajmuje się głównie tematyką społeczną – jest autorem cykli fotografii, m.in. „Tabu. Portrety nie portretowanych”, „Listy do syna”, pokazywanych w Polsce i za granicą.