Kultura familijna

Sztuka pisania listów

Kiedyś reguły pisania listów spisywano w listownikach-podręcznikach, modelowych zbiorach listów na każdą okazję. Starożytna sztuka pisania listów (ars epistolandi) wchodziła w skład retoryki. Normowała nie tylko styl, ale i konstrukcję listu dostosowaną do jego gatunku, a co za tym idzie – cel, w jakim był pisany. Adresata należało przekonać lub pokonać, zachęcić, pochwalić.

Czego i Tobie życzę

W dziewiętnastym wieku popularne były listowniki dla kupców, rolników i przemysłowców. Powodzeniem cieszył się „Sekretarz dla zakochanych”, czyli podręcznik pisania listów we wszystkich przypadkach miłosnych, a także 267 wzorów na listy wszelkiego rodzaju i w każdej potrzebie życia. W sytuacji, kiedy list tracił swoją oficjalność i zmieniał się w swobodną rozmowę czy też środek wyrażania uczuć, listowniki coraz częściej stawały się antologiami, w których nie zabrakło miejsca dla klasyków polskiej epistolografii. Znalazły się w nich m.in. listy Jana III Sobieskiego do Marysieńki, Juliusza Słowackiego do matki, Zygmunta Krasińskiego do Delfiny Potockiej. Na co dzień jednak posługiwano się utartymi frazesami, głównie dla wygody, bo były pod ręką, bo wyrażały coś, czego nie potrafiono ująć w słowa.

Ciągle jeszcze pobrzmiewa echo zaleceń retoryki, aby życzyć adresatowi listu tego dobrego, co nas spotkało, gdy już podzielimy się z nim swoją radością. Rutynowo stosuje się formułkę: „Czego i tobie życzę”. Dlaczego jednak nie życzyć czegoś więcej? Dziś w praktyce pisania prywatnego listu z zasad tych pozostało niewiele: nagłówek dostosowany do osoby adresata, jakieś stosowne pozdrowienie.

Pożółkłe listy miłosne

Choć słowo pisane może nie przetrwać próby czasu, to zdarza się, że jest wieczne. Listy, przechowane w głębokiej szufladzie lub w kufrze na strychu, potrafią odsłonić nowy wymiar relacji pomiędzy bliskimi ludźmi. Opublikowane po latach, listy potrafią mocno ekscytować i wciągać czytelników – autentyzmem uczuć, emocjami, żywym językiem. Przelewając na papier i ofiarując sobie nawzajem słowa, choć nie jesteśmy tego do końca świadomi, zrzekamy się prawa do ich własności. Szczególnego wymiaru nabiera to w przypadku korespondencji sławnych ludzi. Witkacy, choć trudno mu było o dobre relacje z żoną, to jednak wciąż zapewniał ją o swojej miłości. Cała jego korespondencja fascynuje.

„To, co piszesz o zdrowiu i niechęci do życia, jest okropne. Jest to dla mnie nóż w brzuch dosłownie. I temu jestem winien. Bo to jest jasne, że gdybym mógł być dla Ciebie normalnym mężem, to byłoby lepiej” – pisał Witkacy.

„Jestem jednym z tych mężczyzn, dla których miłość – wbrew temu, co twierdzi ten film z Ali McGraw/Ryanem O’Neilem – zawsze oznacza konieczność przeprosin” – zauważa w liście Geoff Dyer, jeden z autorów zbioru 42 Listy Miłosne.

Więcej zawsze można powiedzieć matce. „Niech Mama pamięta, że niczyja tkliwość nie jest dla mnie tak cenna jak Mamy i że w ciężkich chwilach powracam w Mamy ramiona. I często potrzebuje Mamy jak małe dziecko. Mama jest olbrzymim zbiornikiem spokoju, a jej obraz dodaje otuchy...” – tak pisał osamotniony i strudzony lotnik Antoine de Saint-Exupéry.

W Cyberprzestrzeni

Listów urzędowych prawie już nie piszemy. Wypełniamy formularze, korzystamy z gotowego tekstu umowy, wzoru listu urzędowego... Prywatnie i służbowo komunikujemy się telefoniczne, poprzez e-maile, SMS-y, korzystamy z komunikatorów internetowych, wchodzimy na czaty. Kryzys zaufania sprawia, że często chcemy być anonimowy i tacy się stajemy. Używamy nicków (pseudonimów), a chcąc wyrazić emocje, posługujemy się emotikonami (nazywanymi „śmieszkami” lub „buźkami”).

Kilka lat temu filipiński haker wprowadził do sieci wirus w formie listu miłosnego „Love Bug”. Najpierw pojawił się w Hongkongu, a potem w piorunującym tempie infekował serwery Europy i Stanów Zjednoczonych. Filipiński haker wyszedł naprzeciw zbiorowej tęsknocie za wyrażeniem czegoś zupełnie eterycznego, co jest człowiekowi bliskie bez względu na epokę, w jakiej przyszło mu żyć. Dlatego tak wielu otworzyło e-mail „Love Bug”.

Nowe technologie miały nam pozwolić oszczędzić czas. Moglibyśmy mieć go więcej także na pisanie listów. Tak się jednakże nie stało. W erze informacyjnej coraz bardziej brakuje nam czasu „płynącego powoli”, stajemy się poddanymi „tyranii chwili” (to słowa Thomasa Hyllanda Eriksena, norweskiego antropologa społecznego). Pracą, rodzinnym życiem i rozrywką rządzi logika szybkości i elastyczności. Jedynie marzenia i ludzkie tęsknoty pozostają ciągle te same. I kto wie, czy lepiej nie wyraża ich ciągle jeszcze tradycyjny list...